آزادی قلم و توهین به مقدسات
ن والقلم وما یسطرون
دانی چرا در سیر خود بر خویش می پیچد قلم
تر سد که ظلمی را کند در حق مظلومی رقم
در مکتب من قلم مقدس است . پیش از آن که و بیش از آن که آزاد باشد . که پرور دگار بدان سوگند یاد کرده و انسان ها را آنچه نمی دانسته اند بدان آموخته است ._ علم بالقلم علم الانسان ما لم یعلم _ و بنا به گفته آن بزرگ "قلم توتم من است ". من قلم مقدس را به خباثت نمی آلایم . جایگاه دردانه گوشوار شاهدان و هم صحبتی نیکو رویان است , و مقام عبیر طبله عطاران. الماس گرانبها به تیرگی آلودن و به دکان ذغالفروشان عرضه کردن , و مشک معطر برای حفاظت به کناسان سپردن کمال قدر ناشناسی و نابخردی است .
اما قلم آزاد است . چون بردگان به اسیری نمی رود , و در حصار تنگ نظر یها محبوس نمی ماند . تسلیم جبر زمان نمی شود و از آزمایش تقدیر سر بلند بر می آید . از میان همه کلمات قصاری که در طول تاریخ از خداوندان اند یشه آزادی شرق و غرب بجا مانده , این سخن مولای ما ماندگار ترین است که قریب به مضمون فرموده :" من کشته می شوم که مخالفم آزادی بیان داشته باشد". و بالاتر از آن هیچکس در هیچ زمان نگفته است .
صرفنظر از پیشینه تاریخی , فرهنگی و مذهبی , اینک ماییم و اعلامیه جهانی حقوق بشر . سند زنده ای که مبنای وفاق ملت های عالم در خصوص حقوق انسان ها در زمان ماست . و میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی که در واقع تبیین کننده بخش های مدنی و سیاسی اعلامیه جهانی حقوق بشر است و پس از طی تشریفات قانونی در سال 1351 به تصو یب مجلسین وقت رسیده و اینک هر دو سند جزء حقوق موضو عه کشور ما محسوب می شو ند. ماده 18 از اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده 18 از میثاق بین المللی مدنی و سیاسی مجموعه ای از شقوق مختلف آزادی دین را شامل می شوند . زیر این عنوان کلی آزادی وجدان , عقیده , مذهب , آزادی اجتماعات د ینی و عقید تی , عبادات فردی و اجتماعی , تظاهر به د ین, تعلیمات و تبلیغات د ینی و آزادی تغییر و انکار د ین , عقیده و مذهب اعلام شده است . ماده 19 هر دو سند علاوه بر عنوان کلی آزادی بیان , آزادی تحقیق , تحصیل , اشاعه و انتقال اطلاعات و افکار و عقاید را شفاها یا کتبا یا از طریق رسانه های گروهی یا بصورت آثار هنری بدون محدودیت گذر از مرزها اعلام می نماید . برابر بند 2 ماده 29 اعلامیه جهانی حقوق بشر و قسمت اخیر ماده 18 و بند 3 ماده 19 میثاق مدنی و سیاسی قلمرو اعمال این آزادی ها و حقوق , به قوانینی محدود می شوند که برای حفظ حقوق و حیثیت دیگران , نظم و امنیت عمومی , سلامت و اخلاق عمومی و رفاه اجتماعی وضع می شوند .
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اصول مختلف از جمله اصل 24 آزادی بیان و ابراز عقیده و اجتماعات را بصراحت پذیرفته . اما در خصوص دین از دین رسمی کشور و اقلیت های شناخته شده قانونی نام می برد . اصل 24 آزادی مطبوعات را تا آنجا مجاز می داند که مخل به مبانی اسلام یا حقوق عمومی نباشد . و تفصیل آن را بعهده قانون می گذارد . اصل 40 قانون اساسی اعمال حق را تا آنجا مجاز می داند که وسیله اضرار به غیر یا تجاوز به منافع عمومی نباشد. با اندکی تسامح می توان اضرار به غیر را نوع فقهی " محدودیت حقوق و آزادیهای دیگران " دانست , و حقوق و منافع عمومی را به جای نظم عمومی و اخلاق حسنه و امنیت و آسا یش عمومی گذاشت . اما محدود یت " مبانی اسلام "چیزی است که در اسناد بین المللی پیشین وجود نداشته . علاوه بر آن قانون اساسی بر اسلامی بودن کلیه قوانین و مقررات تاکید دارد , و قوانین عادی دیگری هم وجود دارد که آن قسمت از قوانین و مقررات سابق را که با اسلام تطابق نداشته باشد بی اعتبار می کند . بنا بر این عناوینی مثل تغییر دین و انکار دین مندرج در اسناد بین المللی مرقوم در حقوق امروزین ایران جایگاهی ندارند.
در کشور هایی مثل ایران که روح مذهب در آنها حاکم است هر گونه توهین به مقدسات علاوه بر آنکه با اخلاق حسنه مغایرت دارد , مشمول ممنوعیت ناشی از مغایرت با مبانی مذهب ( اسلام) نیز هست . به همین دلیل و قتی برخی از جراید دو کشور اسلامی یمن و اردن کاریکاتور های توهین آمیز از پیامبر اسلام چاپ کردند , بلا فاصله توقیف و مدیران مسئو ل آنها باز داشت شدند .(1) نگاهی به سایر کشور ها هم نشان می دهد که " تقریبا در هیچ کشوری از جهان آزادی بیان در سطح معیار های اعلام شده در اسناد حقوقی بین المللی وجود ندارد." (2) حتی میثاق مدنی و سیاسی با اشاره به حساسیت این حق , در همان ماده واحد , محدودیت ها و ممنوعیت های آن را احصاء کرده. زیرا آزادی بیان نه تنها با آبرو و حیثیت افراد در ارتباط است بلکه با فرا رفتن از محدوده قانونی می تواند احساسات عمومی را جریحه دار و بنیانهای اجتماعی را متزلزل کند . امروز در هفت کشور اروپایی انکار کشتن یهودیان بوسیله هیتلر جرم محسوب می شود . - در اطریش مجازات آن تا ده سال حبس است - در کشور فرانسه حتی انکار کشتار ارامنه هم ممنوعیت دارد .(3)در متون حقوق موضوعه common law قانون توهین به مقدسات هنوز باقی است . بر اساس این قانون هر گونه انکار خداوند و انکار ضروریات د ین مسیح و کتاب مقدس جرم محسوب می شود . در مورد انتشار مطلب حاوی توهین به مقدسات اثبات جرم نیاز مند احراز قصد مجرمانه ( عنصر معنوی ) نیست . (4) پخش مصاحبه دکتر کلی از شبکه بی بی سی پس از چندی باعث کناره گیری مدیر عامل و برخی از کارکنان ارشد آن سازمان شد , و چاپ اولین مرحله تصاویری از شکنجه زندانیان ابو غریب بغداد مدیر مسئو ل روزنامه دیلی میرر را مجبور به کنا ره گیری کرد . _ دکتر کلی ارشد کارشناسان وزارت دفاع انگلیس بود که اظهار داشت " در عراق سلاح کشتار جمعی وجود ندارد ."_
از هفده سال پیش که سلمان رشدی در کتاب آیات شیطانی با جملاتی تمسخر آمیز به هتک حرمت نسبت به اسلام و مسلمانان اقدام کرد _ بلال حبشی سخنگوی نهضت پیامبر اسلام را لند هور سیاه بر زنگی نامید _ تا کنون که در جراید بیست و دو کشور جهان کاریکاتور های توهین آمیز از پیامبر اسلام به چاپ رسیده است , پیوسته آزادی بیان و قلم با فرامین و آموزه های دینی در تقابل آشکار نسبت به یکدیگر قرار گرفته اند. ده سال پیش سینمایی را که فیلم موهن نسبت به عیسی مسیح نمایش می داد به آتش کشیدند. (5) دو سال پیش سیکها در مقابل تئاتری که آموزه های دینی آنها را به تمسخر گرفته بود اجتماع کردند . و امروز نه تنها همه ملت ها ی مسلمان به چاپ کاریکاتور ها اعتراض کرده اند , بلکه این اقدام واکنش بیشتر رهبران سیاسی و دینی جهان را به همراه داشته : از امام جماعت مسجد الحرام تا امام جماعت کپنهاگ _ کشوری که کاریکاتور ها اولین بار در آنجا به چاپ رسیده _ و از سیاستمداران کشور های اسلامی تا سران کشور های غربی . در کشور های اسلامی با اشاره به معیار های دو گانه غرب در باب آزادی بیان چاپ تصویر ها را دسیسه اسرائیل برای کمرنگ کردن پیروزی حماس دانستند . روزنامه های غربی در واکنش به این اظهارات اعلام کردند : " چاپ اولین کاریکاتور ها سه ماه قبل از انتخابات فلسطین بوده است ". وزارت کشور آمریکا اعلام کرد :" این پذیرفته نیست که احساسات مذهبی بوسیله چاپ چنین تصویر هایی تحریک شود ". وزیر خارجه انگلیس چاپ کارتونها را غیر لازم , غیر مسئو لانه اهانت آمیز و کاری اشتباه دانست . رئیس جمهور فرانسه گفت :" هر چیز که به عقاید دیگران بو یژه به عقاید مذهبی دیگران برخورد پیدا می کند _ احساسات مذهبی دیگران را جریحه دار می کند_ باید ممنوع باشد " . بدنبال این اظهارات بود که ارباب جراید در دفاع از همکاران خود چاپ کاریکاتور ها را در همه کشور های ارو پایی قانونی دانستند .
از میان مجموعه خبر نگاران با مرز و بدون مرزی که آن زمان از سلمان رشدی دفاع کردند و اینک از چاپ کار یکاتورها دفاع می کنند , حتی یک نفر بصراحت نگفته که کتاب سلمان رشدی موهن نبوده یا کاریکاتورها توهین آمیز نیستند . بلکه آنان این اقدامات را بدون بحث از ماهیت آن قانونا مجاز می دانند . بر اساس این دید گاه , آزادی بیان را قواعد نظم عمومی , اخلاق حسنه و حقوق دیگران محدود می کند . هر اقدامی را نمی توان خلاف اخلاق حسنه دانست مگر آنکه قانون در خصوص آن صراحت داشته باشد . حتی اگر در کشوری توهین به مقدسات جرم باشد , تر سیم تصویری از پیامبر اسلام را نمی توان زیر عنوان کلی توهین به مقدسات عمل مجرمانه دانست . زیرا اصل قانونی بودن جرائم و مجازاتها موضوع بند 1 ماده 15 میثاق و اصل تفسیر مضیق قوانین کیفری و تفسر به نفع متهم که همگی از اصول پذیرفته شده در همه نظام های حقوقی معاصر هستند , از تعمیم یک قاعده کلی به مصادیق جزیی جلوگیری می کنند. از این دید گاه فقط زمانی ترسیم کاریکاتوری از پیامبر اسلام قابل پیگرد قانونی است که چنین اقدامی بصراحت در قانون جرم شناخته شده باشد . به همین دلیل روزنامه نگاران ارو پا از زمامداران خود گله دارند که چرا در اظهاراتشان اقدام آنها را تقبیح کرده اند .(6) اقدامی که اثرات قابل توجهی در خارج از مرزهای اروپا داشته و آنها در چهار چوب مقررات داخلی و مقررات حاکم بر اتحادیه ارو پایی به آن نگاه می کنند . ممکن است اقدام به چاپ تصو یری در کشور دانمارک جرم نباشد . مشروط به آنکه آن تصو یر مقتضیات فرهنگی اجتماعی و سیاسی آن کشور را ترسیم کند .در حالی که حسب اظهار ترسیم کننده ,تصو یر های توهین آمیز در پاسخ و مقابله بمثل با روزنامه همشهری ایران چاپ شده که در آن زمان مسابقه ترسیم کاریکاتور در مورد هولو کاست داشته .(7) این آزادی قلم است یا جنگ قلم ؟
امروزه و با پيشرفت وسائل ارتباط جمعی درج هر گونه مطلب در هر نقطه از جهان بی درنگ می تو اند فراسوی مرزها را نيز تحت تاثير قرار دهد . همانطور که اثرات بسياری از اقدامات مخرب زيست محيطی در مرزهای جغرافيايی يک کشور محبو س نمی ماند و عوامل طبيعی آن را به مناطق بری و بحری ديگر منتقل می نمايند، به همين نحو يک اقدام مخرب فرهنگی نيز می تواند مرزهای بين المللی را به سادگی درنوردد، و در اقصی نقاط عالم مشکلات پيچيده اجتماعی و فرهنگی ايجاد کند. اگر حل مشکلات زيست محيطی نيازمند همگرايی و همفکری جامعه جهانی است، چرا يک معضل فرهنگی جهانی را از دريچه قوانين داخلی نگاه می کنيم؟
بند 2 ماده 20 ميثاق بين المللی حقوق مدنی و سياسی مقرر می دارد: "هر گونه ترغيب به کينه و تنفر ملی يا نژادی يا مذهبی ممنوع است." آيا پيامبر مسلمانان را رهبر تروريست ها معرفی کردن و پيروان او را - چنانکه روزنامه فرانسوی فرانسوا تصوير کرده - مشتی ابله به حساب آوردن ترغيب به کينه و تنفر مذهبی و توهين آشکار به همه ملت های مسلمان نيست؟
————————————————————————————–
1 , 2 و 6 - مجله اکو نو میست چاپ لندن مورخ 11 فوریه 2006 صفحات 11 و 27
3و 5 - مقاله آن کارتونهای دانمارکی بقلم رو برت فیسک چاپ شده در سایت www.counterpunch.org مورخ ششم فوریه 2006 ( محل سینما پاریس نام فیلم The last temptation و در فیلم عیسی مسیح عاشق زنی می شود .)
7 - روزنامه گارد ین چاپ لندن دهم فوریه 2006
4 - A concise dictionary of Law Oxford university press 1990 page 43این کتاب توسط انتشارات آگاه در سال 1369 عرضه شده و نسخ متعدد آن در ایران مو جود است .