علی اصغر محمدرضایی بیدگلی

 پیرانه   سر   چو آید  یادم ز خرد سالی             سر می شود پر از شور ، دل از ملال خالی

در خانه ای که دیری است از پایه گشته ویران         هر گوشه یادبودی دارم   ز خردسالی (1)

خانه ما را ، پدر بزرگ ، با خشت و گل بر روی یک خرابه قدیمی ساخته بود . خانه ای که حالا وسط خیابان است و اثری از آن باقی نمانده . وقتی من بچه بودم ، از این خرابه ها در بیدگل خیلی زیاد بود . بعضی از آنها مالک شناخته شده ای هم نداشتند . احتمالا بدنبال یک زلزله مهیب یا یک بیماری گسترده همگانی ، بی صاحب شده بودند . بعد ها ، توی این خرابه ها ، به هنگام ساخت و ساز شاید چیز هایی از قدیم هم در آمد که می شد اسم آن ها را گنجینه گذاشت . اما پدر بزرگ جز یک نقب قدیمی چیزی پیدا نکرده بود . یک قسمت از زیر زمین خانه ما که خیلی گودتر از بقیه قسمت ها بود ، این نقب را از وسط قطع می کرد . ارتفاع نقب آنقدر کوتاه بود که نشسته در آن حرکت می کردیم . اما یک طرف آن به اطاقکی منتهی می شد که مقداری وسیعتر و ارتفاع آن بیشتر بنظر می رسید . در حالی که از سویی دیگر تا زیر خانه های مجاور ادامه داشت و کسی انتهای آن را نمی دانست . هیچ روزنه و نوری از هیچ جا نداشت و با یک نگاه ساده مشخص می شد که این نقب زمانی با دست انسان کنده شده ، و بمنظوری مورد استفاده قرار می گرفته ، مثلا برای اختفای اشخاص یا اموال در مقابل حمله حرامیان .

  خانه ما دو تا در داشت . یک در آدم رو که به کوچه جمعه باز می شد ، و یک در مال رو که تقریبا در کمر کش کوچه سرازیری واقع شده بود . کوچه جمعه از مسجد جمعه در غرب آغاز می گشت ، و بطزف شرق ادامه می یافت  و در واقع حد فاصل محله توی ده و محله خانقاه حاجی عبدالکریم محسوب می شد . آنروزها بیدگل به دوازده محله تقسیم  شده بود و هر محله یک مسجد ، یک حمام عمومی ، یک حسینیه ، و یک آب انبار داشت . محله توی ده در جانب جنوبی کوچه جمعه واقع ، از ارتفاع بالاتری برخوردار بود  و بازار بزرگ مرکزی را در بر می گرفت . انبوهی از کارخانه های ریسندگی و بافندگی که با دستگاههای چوبی سنتی ، منسوجات مختلف تولید می کردند ، در محله توده قرار داشتند . کارگران از سایر محله ها و از اطراف و اکناف برای کار به این کارخانه ها می آمدند . این محله کوچه های سنگفرش قدیمی داشت ، و خانه های بعضی از افراد متمول ، آدم های باسواد ، برخی از تجار و خانواده های سرشناس را شامل می شد . اسامی بسیاری از ساکنین محله توده پسوند یا پیشوند آقا ، میرزا ، ملا و حاجی داشت . حسینیه توده ، حمام توده ، مسجد میدان و مسجد جمعه همه در محدوده این محله قرار داشتند .

بر عکس نام ساکنین پایین دست کوچه جمعه بیشتر ساده بود ، و برای شناسایی بیشتر  به همراه نام پدر می آمد . آنها با یک نوع گو یش محلی که بیشتر شبیه گو یش محلی همدان یا سنگسر سمنان است ، صحبت می کردند .زبانی که به آن رایجی می گفتند و ساکنین سایر محله ها قادر به استفاده از آن نبودند . تنها طبیب سنتی که داروهای گیاهی تجویز می کرد و او را میرزا محمد تقی حکیم می گفتند ، در این محله خانه داشت . آب انبار و مسجد مدرسه در شرق ، و حمام شرف و مسجد حاج عبدالصمد در غرب ، محله خانقاه را از سایر محله ها جدا می کردند . حد شرقی محله خانقاه دیوار ولایتی بود و پشت آن را پشت حصار می گفتند .

 ساکنین کوچه جمعه ، عصر ها به حسینیه توده می رفتند و شبها به حسینیه خانقاه . گاهی به حمام توده می رفتند و گاهی به حمام شرف . وقتی هم که آب انبار جمعه کم آب بود ، از آب انبار مدرسه آب می آوردند .

در آن زمانها سرمای زمستان چند ماهی همه فعالیتهای مربوط به ساخت و ساز و کشت و زرع را متوقف ، و فعله و رعیت را در طول فصل سرما خانه نشین می کرد . آنها که تمکنی داشتند با خاکه زغال و آنها که نداشتند از هیزم آتشی فراهم می کردند . کرسی و لحاف روی آن ساعتها گرمای آتش را نگه می داشت ، و افراد خانواده را در خود پناه می داد . آنها که داشتند در چهار طرف کرسی تشکی پهن می کردند و آنها که نداشتند به همان زیر اندازی که از پارچه بهم دوخته تهیه کرده بودند ، قناعت می کردند .

 بر عکس روزهای طولانی تابستان مجالی بود برای فعالیت، گرچه گرمای سوزان و طاقت فرسای آن گاهی غیر قابل تحمل می نمود .  تنها وسیله خنک کننده بادبزن حصیری بود . آنها که زیر زمین خنکی داشتند برای فرار از گرما ، حد اقل چند ساعتی را در آن می گذراندند . آب سرد آب انبار ها ، نیاز به یخ را مر تفع می کرد . تره بار و غذاهای ساده ای همچون نان و پنیر و سکنجبین ، یا دوغ ماست و خیار علاوه بر آنکه از عطش مردم می کاست ، سلامتی آنها را هم تضمین و تحمل گرما را آسانتر می کرد .

با اینکه سقف ها گنبدی بود و کمتر سطح صاف روی پشت بامها مشاهده می شد و با اینکه هیچ پشت بامی ، لبه ، دیواره و حفاظ نداشت ، علیرغم آن که از روی یک پشت بام بستر گسترده روی پشت بامهای دیگر دیده می شد،  با  این حال  خوابیدن در پشت بام و مشاهده آسمان آبی صاف و پر ستاره ، جزء سنتهای رایج آن زمان بشمار می رفت . گاهی کوچکترها از پله ها می افتادند . گاهی بچه ای در حالت خواب از لبه پشت بام به پایین سقوط می کرد . افتادن  از پشت بام نخاع بچه همسایه ما را قطع و او را از تمام بدن فلج کرده بود . شاید آنها تنها خانواده ای بودند که بعد از آن واقعه هرگز روی پشت بام نخوابید ند .

  مردم محله خروس خوان سحر بیدار می شدند ، امه قبل از ساعت هشت دختر ها را به مدرسه می آورد ، و پدر صبح زود برای کار به کاشان می رفت . ( 2) او با حاج مقدسیان کار می کرد . حاج مقدسیان معماری زبر دست و به فنون معماری و ساخت و ساز سنتی مسلط ، و دارای توانائیهای فوق العاده بود .  به همین دلیل پدر کار روزانه را با عشق و علاقه آغاز می کرد ، و آنقدر با او ماند تا تقریبا تمام فنونی را که استادش می دانست آموخت . در یکی از آن روزها بود که سجل مرا هم از ثبت احوال کاشان گرفت . (3)

———————————————————————————–

 (1) - شعر از آقای یزدانبخش قهرمان ، مطلع یک غزل است .

(2) امه با ضم الف زنی مهربان بود که هر روز دسته ای از دختران را تا مدرسه جنب خانه ما همراهی می کرد .

(3)- این نوشته بخشی از یک نوشته مفصلتر است که آشنایان می توانند در دستنوشته های من پیدا کنند و تمام آن را بخوانند .    

این مطلب در تاریخ پنجشنبه, خرداد ۴م, ۱۳۸۵ در ساعت ۵:۰۰ ق.ظ و درباره موضوعات حیات منتشر شده است. شما میتوانید هر پاسخی به این مطلب را توسط RSS 2.0 دنبال کنید. شما میتوانید نظر بدهید، یا از سایت خود دنبالک ارسال کنید.