علی اصغر محمدرضایی بیدگلی

” بر دیوار معبد قدیمی و بزرگ آپولون در یونان حک شده بود : خودت را بشناس ! ” (1 ) 

مادرم آرانی است . پدرش ، عارفی وارسته ، معتمد التجار و نزد مرحوم آقا میرزا احمد عاملی و مرحوم افتخارالعلماء آرانی از احترام خاص برخوردار بود . اینک وقتی قدم زنان ، در لابلای سنگ نبشته های قبور اطراف مرقد شریف محمد هلال ، در جستجوی نام و خاک او هستم تا فاتحه ای نثارش کنم ، در ذهنم مروری دارم بر تاریخ چند هزارساله این خطه کویری.

   در مقابل محمد هلال سر تعظیم فرود می آورم . بیشتر به احترام مشتاقان شیفته زیارتش که عاشقانه و خالصانه از راههای دور و نزدیک می آیند ، و این حرمت نشان از عظمت و قداست حرم دارد. اما تاریخ آران را به محمد هلال محدود نمی کنم .

   آران و اهل آران را می بینم که بر ساحل دریای مرکزی ایران دست و رو می شویند . دریایی که امروز جز دریاچه کوچکی مملو از نمک و گستره وسیعی از ماسه های بادی ، چیز دیگری از آن با قی نمانده ، و آبزیانش به حوزه ای از نفت و گاز تبدیل شده اند که در اعماق زمین زیر این ماسه ها پنهانند .

مردمان سخت کوشی را می بینم که به دنبال عقب نشینی آب دریا از دامنه ها و کوهپایه ، سرازیر می شوند و آبادیی را بنیاد می کنند که قرن ها ماندگار می شود و در مقابل حوادث روزگار پایدار می ماند .

  بعضی از مورخین تاریخ را به زبان حال حکایت می کنند . درست مانند کسی که فیلمی را به تازگی دیده وداستان آن را برای دوستش نقل می کند . از دید آنان تاریخ واقعیت نیست .تاریخ واقعیتی بشمار می رود که هر کس حسب ذوق و سلیقه خود چیزی بدان افزوده یا از آن کاسته است . واقعیتی که با اساطیر و افسانه ها ، فرهنگ ، اعتقادات ، و آداب و رسوم ملت ها درهم آمیخته و به شکل داستانی جذاب و شیرین در آمده . در متن و بطن خود واقعیتی نهفته دارد ، اما آن واقعیت را برهنه و بی پیرایه بر کسی عرضه نمی کند .

   آنان که آرانیان را بازماندگان تمدن کهن سیلک بشمار می آورند  ( 2 )، و آنان که قدمت این شهر را از هر منطقه مسکونی دیگر در اطراف آن بیشتر می دانند ، به فرهنگ و نوع گویش آرانیها توجه دارند که با تمام نقاط مسکونی اطراف آن تفاوت دارد ، و از تاریخ کهن این خطه حکایت می کند  . اما وقتی هیچ بنای چند هزار ساله ای نمی یابند ، نوع مصالح ساختمانی را دلیل می گیرند که بیشتر از جنس خشت خام بوده ، و باعث شده که در طول اعصار و قرون در اثر زلزله های مهیب ، بنا ها از بین رفته و آثاری از آن ها باقی نماند . 

   و آنان که با استناد به تاریخ قم ، بنای آران را به آران بن قاسان بن ضحاک نسبت می دهند ، ( 3 ) شاید نمی دانند که ضحاک اساسا یک شخصیت افسانه ای محسوب می شود که حکیم فردوسی طوسی آن را ساخته و پرداخته است . مسلما بوسه زدن ابلیس بر شانه های ضحاک و بیرون آمدن مارهایی که غذایی جز مغز سر جوانان نمی خورند ، افسانه ای حکمت آموز بیش نیست . اما وجود ضحاک مار دوش که به وسیله پهلوانی به نام فریدون در غاری به بند کشیده می شود ، می تواند آمیخته ای از واقعیت و اسطوره باشد . زیرا بسیاری از مورخین ضحاک را در عالم واقعیت مترادف ” آژیدهاک ” یا ” ایختوویگو ” آخرین پادشاه ماد می گیرند که پایتختش هگمتانه یا همدان امروزی بوده و کورش هخامنشی او را به بند کشیده و به حکومتش پایان داده است .

    نوه شاهی مخلوع از چه اختیار ، امتیاز و قدرتی برخور دار است که بتواند فرسنگ ها دور تر از سرزمین آباء و اجدادی خود ، شهری نو بنا کند ؟ از سوی دیگر نسبت دادن بنای شهری به بازمانده شاهی که در تاریخ به ظلم و ستم فراوان شهرت دارد ، چه افتخاری به ارمغان می آورد ؟  بگذار شهر من باستانی نباشد اما از آدم خوش نامی به یادگار بماند. 

  تحقیقات تاریخی نشان می دهد که آران دیگری در منطقه ای بین آذربایجان و ارمنستان وجود داشته ( 4 ) ، که بعید نیست یکی از حکمرانان ماد آن را بنا کرده باشد . می توان فرض کرد منطقه شمال شرقی ایران که از حوزه مرکزی استیلای دولت هخامنشی دور بوده ، محل مناسبی برای بازماندگان آژیدهاک یا ضحاک باشد که بتوانند در آن شهری بسازند . اما احداث شهری در محل آران امروزی توسط نواده ضحاک در زمان اقتدار دولت پارس تقریبا غیر ممکن می نماید .

   مسجد نقشینه بیدگل را کهن ترین بنای باقی مانده در حوزه شهرستان آران وبیدگل می دانند که فقط حدود هشتصد سال قدمت دارد . از دو شهر زیرزمینی ” ویگل ” و ” نوش آباد ” هم که در حوزه اداری این شهرستان توسط باستان شناسان کشف شده اند، هیچ یک در محل فعلی آران نیستند . اما می توان تصور کرد که هر یک از این دو شهر که قدمتی چند هزار ساله دارند ، زمانی محل سکونت نیاکان ما بوده اند . شاید حوادث غیر مترقبه طبیعی باعث جابجایی شهر و بازماندگان آن بوده است .

   مرقد محمد هلال بن علی ( ع ) ، شاید تنها اماره برای تداوم حیات آران در سده های آغازین ظهور اسلام است . اگر چه در طول تاریخ بعد از اسلام نیز هیچ گاه  آران از شخصیت ها ، علمای روحانی و چهره های ادبی و عرفانی خالی نبوده ، چنانکه شاردن ، مستشرق و بازرگان فرانسوی ، که در عهد صفویه از ایران بازدید کرده ، در سر راه خود به کاروانسرای مرنجاب و دریاچه نمک ، از آران  - آرو -  گذشته و آن را شهری آباد و بافرهنگ یافته است .

 ( 1 ) – کتاب راز فال ورق ، نوشته یاستین گوردر، ترجمه مهرداد بازیاری ، کتابهای کیمیا ، 1379 ، صفحه  190

( 2 ) – سایت شهرداری آران وبیدگل و منابع مشابه

( 3 ) – کتاب آثار تاریخی کاشان و نطنز، تالیف حسن نراقی  + کتاب گنجنامه صابری ، حسین صابری آرانی ، 1371، صفحه 16

( 4 ) – مقاله آقای دکتر عنایت الله رضا ، ” از آران تا آذربایجان “

www.azargoshnasp.net

مجله بخارا شماره 42 خرداد 1384 ، تهران ، صفحه 135بیت هایی از همایون نامه ( شاعر : زجاجی ) استنساخ علی پیر نیا ، انتشارات فرهنگستان زبان و ادب.

ز آران و قبچاق و روس و خزر      فکندند بسیار بر همدگر

به آران درون راه عصیان گرفت      چنان کار دشوار آسان گرفت

به آران روان کن امیری دگر    که دارم ز دست تو پر خون جگر

ز آران و ارمن ز مازندران       سپاهی بر او جمع شد بیکران

از آران و ارمن ، زقبچاق و روم    ز دربند شروان ز هر مرز و بوم

ز آران و ارمن بیامد سپاه      به نزدیک آن خسرو دین پناه

به آران و قفچاق بیرون شدند     که داند که تا آن سران چون شدند

 زآران و ارمن چو شد شاه دور      ببرید از چهره ماه نور

این مطلب در تاریخ جمعه, مرداد ۱۹م, ۱۳۸۶ در ساعت ۹:۱۳ ق.ظ و درباره موضوعات حیات منتشر شده است. شما میتوانید هر پاسخی به این مطلب را توسط RSS 2.0 دنبال کنید. شما میتوانید نظر بدهید، یا از سایت خود دنبالک ارسال کنید.